میدان نقش جهان؛ درخشنده ترین نگین انگشتری معماری

هنگامی که شاه عباس اول در سال 1000 (ه.ق) اصفهان را به پایتختی تعیین نمود، تقریبا “شش سال” طول کشید، تا انتقال از شهر قزوین به اصفهان صورت گیرد. درست در همین دوره بود که خیل عظیمی از معماران و عوامل فنی از کاشیکار، خطاط، نقاش، بنا و… به سرپرستی “استاد علی اکبر اصفهانی” که به حق وی را به بهترین وجهی در ورودی مسجد جامع عباسی به عنوان مهندس تراز اول و نادره عصر خویش معرفی نمودند. قطعا در این انتقال لازم بود، عناصری جدید جایگزین عناصر اصلی بافت شهرسازی قدیمی اصفهان نموده که عمدتا به عصر سلجوقی برمی گشت و بر محور میدانی بزرگ (میدان کهنه) استوار بود که وسعتی قریب به 5 هکتار را در بر می گرفت و سمت محور طولی آن رو به قبله طراحی شده بود. میدانی که بعنوان مرکزی برای برآورده نمودن نیاز های شهری پایتخت امپراطوری آن هم با جمعیتی که بر اساس سفرنامه شاردن قریب به نیم میلیون سکنه داشت.

عناصر اصلی قدرت در چهار ضلع میدان نقش جهان

میدان نقش جهان در چهارسوی دارای عناصر قدرت صفویه و نمایانگر ساختار شهرنشینی در دوران اسلامی است. در چهار قرن پیش به ترتیب چهارساختار اساسی احداث گردید که مشتمل بر کاخ عالی قاپو به عنوان “دولتخانه مبارکه” و به زبان ساده جایگاه حکم رانی امپراطور و محل سکونت شاه بوده و حکایت از نظارت دولت بر شهر و زندگی مردم دارد و از اهمیت سیاستی برخوردار بوده، “بازار قیصریه” که جایگاه تمرکز اقتصاد حکومت بوده، “مسجد شیخ لطف الله” به عنوان جایگاه مذهبی حکومتی شیعه در حکومت صفویه بوده است و ” مسجد جامع عباسی” که جایگاه تبلور قدرت اجتماعی مردم در زمان پادشاه مقتدر صفوی در پایتخت آن زمان بوده است.

به علاوه آن 4 مکان دویست اتاق در دو طبقه در اطراف میدان قرار دارد که به طور کلی محل تامین صنایع دستی اصفهان است.

میدان نقش جهان در 17 دی ماه 1313 به شماره 102 در فهرست کتاب ملی ایران به ثبت رسید و در اردیبهشت 1358 شماره 115 از اولین آثار فارسی بود که به عنوان میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.

تاریخچه میدان نقش جهان

پیش از انتخاب شهر اصفهان به عنوان پایتخت دوره صفویه، باغی وسیع در این منطقه وجود داشت که «میدان نقش جهان» نام داشت. این باغ همچنین محل استقرار بناهای دولتی و کاخ حاکمان تیموری و آغویونلو بوده است. در آن زمان به قسمت باغچه «درب کوشک» می گفتند. این بخش در ضلع غربی میدان میدان نقش جهان امروزی و در محل بنای کاخ عالی قاپو قرار دارد.
از ابتدای سلطنت شاه عباس اول، سطح میدان نقش جهان بسیار بزرگتر از میدان کوشک سابق بوده و بارها مراسم رعد و برق و آتش بازی برپا شده است. استاد محمدرضا و استاد علی اکبر اصفهانی، نام دو معمار هستند که نقشه میدان را به شکل کنونی ساختند.
به طور کلی این نوع طراحی میدان که به نام میدان ایران نامگذاری شده است، رابطی است بین بازار، مرکز حکومتی و مکان مذهبی (مسجد)، قبل از میدان نقش جهان اصفهان در میدان قدیم یا همان الگوی اصلی میدان نقش جهان و قدیمی ترین نمونه این میدان در یزد در میدان امیر چخماق، قزوین، میدان شاه و تبریز در میدان صاحب آباد است.

نقش جهان؛ دومین میدان بزرگ در دنیا

برای این میدان بی نظیر تاکنون عنوان های بیشماری در نظر گرفته شده، اعم از جایگاهی که آن را یکی از اضافات” عجایب هفت گانه” درنظر میگیرد، تا عنوانی که آن را دومین میدان بزرگ تاریخی جهان پی از میدان ” تیان آنمن” (Tien An Man) در پکن می شناسند. اما مستند ترین عنوانی که به میدان نقش جهان از طرف سازمان یونسکو در طی سفری که جناب آقای ” فده ریکومایور” دبیر کل یونسکو در آذرماه سال 1370 (ه.ش) داشتند، داده شده بود که با عنوان “دهمین میراث فرهنگی بشری” به ثبت سازمان جهانی یونسکو برسد. ثمره این دیدار در واقع رتبه والا بود که میدان را به عنوان سومین اثر به ثبت رسیده جهانی، از میان مجموعه های تاریخی کشور ایران پس از “پرسپولیس” و “زیگورات چغازنبیل” در حوالی شوش نصیب اصفهان نمود، و این خود مهر تاییدی بود که بر پیشانی بلند اصفهان زده شد، تا آن را یک شهر جهانی شناسائی نموده، شهری که دیگر فقط به ساکنین آن تعلق نداشته، بلکه جهانیان نیز قادرند حق بهره مندی، حمایت و حراست از آن را داشته باشند.

امروزه میدان نقش جهان به عنوان یکی از اصلی ترین مجموعه های جذاب تاریخی دنیا به شمار می رود که بدون استثناء هر گروهی که به اصفهان می آید جزو، اولین محل های مورد بازدیدش بوده که پس از نیم روزی را هم به گشت و گذار در بافت های سنتی موجود اطراف آن، بازدید مغازه های صنایع دستی و راسته های وسوسه انگیز دربازار های آن سپری می کند.

چشم دل نصف جهان، یکسره در نقش جهان

شاید بامسمی ترین مورد درباره این میدان تاریخی که هنوز پس از تاریخی که هنوز پس از سپری شدن 4 قرن یکی از کاربردی ترین فضاهای مرکزی شهری چون اصفهان را فراهم می آورد، همان نام بامسمی آن باشد. نقش جهانی که بیننیده به هر کجای آن می نگرد، جلوه ای متفاوت و فریبنده از عناصر علمی، فنی و هنری را در قالب هایی کم نظیر، آن هم به طور یکجا مشاهده می نماید. از فضاهای کالبدی موجود، در آن گرفته تا صنایع مستظرفه که حاصل تفکرات و خلاقیت های بی مانند هنرمندانی است که خود را به جایگاهی رسانده اند که سرمه چشم جهانیان خطابشان می کنند.

لذا با مشاهده جهانی از نقش و نگار زیبنده ترین نام همان نقش جهان است. این میدان علاوه بر کارکرد های بیشمار روزانه خود پس از گذشت چهار قرن هنوز به عنوان زیباترین و با شکوه ترین مکان جهت تجمع خانوادهاست، تا با استقرار شبانه در آن از عظمت بی کرانش بهره ها برده و بر روان سازندگانش هزاران درود و آفرین فرستند.

از طرفی شب هنگام هر زمان که در میانه میدان می ایستیم و بر آسمان می نگریم چنان کرانه گسترده از کهکشان ها را در پیش روی داریم که گوئی نقشی از جهان را به تماشا نشسته ایم که این خود به عنوان دلیلی دیگر بر نقش جهان بودنش به حساب می آید.