در مرکز شهر بافت شهر اصفهان و در خیابان استانداری، از درب ضلع شرقی وارد باغی مینو سرشت به وسعت 5 هکتار می شویم که در میانه آن بنائی بس پر عظمت چون نگینی درخشان، ما را به سوی خویش فرا می خواند. کاخ چهلستون اصفهان که یکی از کاخ های مهم سه گانه باقی مانده، از عصر صفوی در اصفهان بوده.
چهلستون آیینه تمام قد تاریخ
چهل ستون کاخ سابق پادشاهان ایرانی است. پس از آنکه شاه عباس بزرگ پایتخت را به اصفهان منتقل کرد، شاه عباس دوم در قرن هفدهم این کاخ باشکوه را در این مرکز تجاری برای رسیدگی به امور ملی و پذیرایی از مقامات خارجی بنا کرد. باغهای ایرانی سحرآمیز کاخ، بسیاری از مقامات خارجی و بازدیدکنندگان تجاری را به خود جلب میکرد.
میدان جلوی کاخ با ظرافت طراحی شده است. وقتی تعداد ستونهای غرفه ورودی را میشمارید، ممکن است تعجب کنید که چرا وقتی کاخ «چهل ستون» نامیده میشود، تنها 20 ستون وجود دارد که به معنای واقعی کلمه چهل ستون است. در حقیقت ، تعداد ستون ها شامل بازتاب ستون ها در آب های چشمه است. در ادبیات فارسی ، عدد “40” نمادی از احترام و قدردانی و عدد مقدسی است. مجسمه های مینیاتوری شما را متحیر می کند زیرا آنان تصویری از تعاملات مردم آن زمان با کشور های همسایه است و در واقع بازتاب محیط اجتماعی در آن زمان هستند.
کاخ های متعددی در زمان صفویه در اصفهان ساخته شده است که هم اکنون تعداد کمی از آنها باقی مانده است. حتی آنهایی هم که باقی مانده اند به شدت آسیب دیده اند.
معرفی کاخ چهلستون اصفهان
کاخ چهل ستون در وسط باغی زیبا و وسیع قرار دارد. این باغ در حال حاضر 60000 متر مربع است. مساحت کاخ حدود 2125 متر مربع است. یک استخر بزرگ در جلوی کاخ وجود دارد. قسمت جلویی کاخ در دوره شاه عباس اول ساخته شد و ایوان زیبای جلو و ایوان آینه کاری شده در زمان شاه عباس دوم بنا شده است که از آن به عنوان کاخ پذیرایی استفاده می شد. در این کاخ از مهمان های خارجی و سلطنتی پذیرایی می شده است.
در قسمت هایی از کاخ بیش از سه لایه گچ بری به دست آمده که به دستور حاکمان مختلف ساخته شده است. این کاخ در سال 1025 خ. تکمیل شد و توسط آخرین پادشاه صفوی بازسازی شد. این کاخ دارای برخی از مشخصات معماری پیش از اسلام است. به عنوان مثال، کاخ مانند تخت جمشید بر روی سکویی بالاتر از طبقه همکف قرار دارد.
در ایوان جلو بیست ستون چوبی وجود دارد. این ستون ها در استخری که در مقابل کاخ قرار دارد منعکس شده اند. وجود بیست ستون و ستون های انعکاسی درخشان در استخر دلیلی است که آن را «کاخ چهل ستون» بنامیم. هر ستون از تنه چنار ساخته شده بود که در اصل با تزئینات چوبی رنگی و آینه کاری تزئین شدند.
عمارت کلاه فرنگی کاخ چهلستون
جلوتر به تالار اصلی کاخ چهلستون یا همان عمارت کلاه فرنگی برمیخوریم. عمارت کلاه فرنگی به ساختمانی که در وسط باغی قرار دارد و گنبدی مخروطی شکل دارد گفته می شود. درون تالار پذیرایی اصلی سه نوع نقاشی قابل توجه به چشم بیننده می خورد. ابتدا سقف تالار که دارای طرح های طلایی درخشان و فوق العاده است. دوم، نقاشیهای مینیاتور سنتی که قسمتهای پایینی تالار را تزئین کردهاند که برای خلق این نقاشی ها ایده های مختلفی از ادبیات ایران گرفته شده است و نوع سوم، پرترههای شاهان، فرمانروایان، صحنههای جنگ و پذیراییهای سلطنتی، از دورههای مختلف شاهان ایران است.
تابلوی اول؛ ضیافت شاه عباس کبیر و ولی محمدخان
نقاشی اول مربوط به ضیافت شاه عباس کبیر و ولی محمد خان شاه ترکمنستان است. این تابلو جزو کاملترین نقاشی هایی است که بزم های شاه عباس اول را نمایش داده است. در این تابلو تصویر کامل شاه عباس اول و محمد خان شاه ترکستان و همچنین سرداران عالی رتبه شاه عباس اول و بخشی از همراهان آن نشان داده شده است که در آن شاه عباس اول از ولی محمد خان پزیرایی میکند.
تابلوی دوم؛ جنگ چالدران
این کاخ توسط استادان ایرانی و ایتالیایی مرمت شد. تمام نقاشی ها تمیز شده و برخی از قسمت ها تعمیر شده است. نقاشیهای معروف جنگ چالدران و جنگ کارنال مربوط به دوره قاجاریه است. نقاشی های اصیل عصر صفوی در زیر این دو تابلو قرار دارد. جنگ چالدران که نخستین نبرد ایران در زمان صفویان است که در شهرستان چالدران در شمال غرب ایران قرار دارد. در پی این جنگ که سپاه عثمانی پیروز شد و قسمتی از کردستان از ایران جدا شد.
تابلوی سوم؛ بزم و ضیافت شاه طهماسب از همایون پادشاه هند
تابلوی سوم که بزرگترین تابلوی عمارت است با ابعاد شش متر در چهار متر بر روی یکی از دیوارها قرار دارد. این تابلو وصف پذیرایی شاه طهماسب صفوی از همایون شاه هند را می کند. سبک این نقاشی مینیاتوری می باشد و جزییات افراد در آن با دقت بالایی رسم شده است. خطوط چهره افراد، لباس ها و قطعات زیور آلات در این نقاشی مشهود است. همچنین در این نقاشی از رنگ های طبیعی استفاده شده است که هنر نقاش آن را میرساند.
تابلوی چهارم؛ جنگ شاه اسماعیل اول با شیبکخان ازبکان
تابلو چهارم حکایت جنگ شاه اسماعیل اول با ازبکان ها در طاهر آباد مرو می باشد. این نقاشی نیز به سبک مینیاتوری صورت گرفته است. نقاش در این تابلو سعی کرده است که همه افراد و اجزاء را به شکل واقعی شان ترسیم نماید. این تابلو همانند تابلو قبل از رنگ های روشن بهره گرفته است.
شاه اسماعیل با لباسی به رنگ زرد بر روی اسبی قهوه ای و در رو به رو شکیب خان پادشاه ازبک ها با لباسی به رنگ بنفش و سوار بر اسبی به رنگ قهوه ای قابل مشاهده است. نقاش در این تصویر به زیبایی فرار ازبک ها را نشان داده است. همچنین اسیر شدن سربازان ازبکستانی توسط سپاهان شاه اسماعیل نیز به زیبایی رسم شده است.
تابلوی پنجم؛ تابلوی جنگ کرنال
از دیگر نقاشی هایی که در این جا به چشم میخورد نقاشی جنگ کرنال در مورد حمله نادرشاه افشار به هند است. این تابلو اثر آقا صادق است و بعد از حکومت صفوی به دیوار کاخ اضافه شد.
تابلوی ششم؛ تابلوی مهمانی شاه عباس دوم به افتخار شاه ترکستان
یکی از تابلوها ضیافت شاه عباس دوم را نشان می دهد که از ولی پادشاه ترکستان پذیرایی می کند. در این نقاشی نشان می دهد که ندر محمد خان پادشاه ترکستان برای پس گرفتن حکومت خود به کمک پادشاه صفوی احتیاج دارد. این نقاشی نشان می دهد که شاه همراهی خود را با پادشاه ترکستان اعلام کرده است.
برای بازدیدکنندگان تابلوهایی حاوی اطلاعات تصاویر قرار داده شده است که اطلاعات بسیار مختصری را به تماشاچی در باره آن تصویر می دهد.
در شمال شرقی و جنوب شرقی کاخ دو اتاق زیبا و نیمه بزرگ وجود دارد که به زیبایی با گچ بریها و نقاشیها تزیین شده است. ایوان شمالی و ایوان غربی با پرتره سفیران اروپایی و اعضای مشهور هیئت های اروپایی تزئین شده اند.
در دیوار باغ جنوبی کاخ چهل ستون سردر باشکوه مسجدی که از مسجد قطبیه منتقل شده است. متأسفانه گسترش اصفهان و احداث خیابانهای جدید به بخش تاریخی اصفهان آسیب عمیقی وارد کرده است که مسجد قطبیه یکی از آنها بود. چهار مجسمه انسان و شیر در چهار گوشه استخر بزرگ جلوی کاخ وجود دارد.
